Монголчуудын төрт ёс, нүүдэлчин ахуй, эрийн гурван наадмын утга бэлгэдэлтэй салшгүй холбогддог спорт бол үндэсний бөх юм. Үндэсний бөх нь зүгээр нэг биеийн хүчний өрсөлдөөн бус, харин Монгол Улсын соёлын биет бус өв, үндэсний дархлаа, эр хүний ёс жудаг, удам дамжсан бахархлын илэрхийлэл билээ.
Баримт-1
Монгол үндэсний бөхийн үүсэл нь нүүдэлчдийн амьдралын хэв маягтай салшгүй холбоотой. Судлаачид бөхийн түүхийг дор хаяж 7000 жилийн өмнөх хадны зураг, археологийн олдвороос улбаатай гэж үздэг. Монголын нууц товчоо-нд ч бөхийн барилдааны тухай дурдсан нь XIII зуунд бөх аль хэдийн хөгжсөн, ёс журамтай байсныг илтгэнэ.
Их Монгол Улсын үед бөх нь цэргийн бэлтгэлийн чухал хэлбэр байв. Дайчдын бие бялдрыг чийрэгжүүлэх, сэтгэл зүйг бэхжүүлэх, тэсвэр хатуужлыг сорих арга хэрэгсэл болж байсан. Чингис хаан-ы үед наадам цэнгэл зохион байгуулж, шилдэг бөхчүүдийг шагнан урамшуулдаг уламжлал тогтсон гэдэг.
Баримт-2
XVII–XIX зууны үед бөхийн цол хэргэм, дэвжээний ёс, малгай, зодог шуудгийн загвар тогтворжиж, өнөөгийн үндэсний бөхийн хэв шинж бүрэлджээ. 1921 оны Ардын хувьсгалаас хойш улсын баяр наадам албан ёсоор зохион байгуулагдаж, үндэсний бөх төрийн баярын гол чимэг болсон.
2010 онд Монгол наадам, түүний дотор үндэсний бөхийг ЮНЕСКО-гийн Соёлын биет бус өвийн жагсаалтад бүртгэсэн нь дэлхий нийтэд үнэлэгдсэн томоохон үйл явдал байлаа.
Баримт-3
Барилдааны өмнө болон дараа бөхчүүд шонхор шувууг дүрслэн дэвдэг. Энэ нь хүч чадал, эрх чөлөө, ялагдашгүй байдлыг илэрхийлдэг. Дэвэх нь зүгээр нэг хөдөлгөөн бус, өвөг дээдсийн сүнсийг хүндэтгэх, тэнгэр газартаа мөргөх ёс юм. Бөхийн өмсгөл болох зодог, шуудгийг онцгой утга агуулгатай гэж үздэг. Домогт өгүүлснээр эрэгтэй бөх эмэгтэйд ялагдсан түүхээс хойш зодгийг энгэр задгай болгосон гэдэг. Шуудгийн улаан, хөх өнгө нь гал, тэнгэрийг бэлгэдэнэ.
Баримт-4
Монголчуудын нүүдэлчин ахуй нь бие бялдрын хүч чадал, тэсвэр хатуужлыг эрхэмлэдэг. Мал маллах, адуу сургах, байгальтай тэмцэх амьдралд эр зориг, уян хатан байдал чухал байв. Бөх нь энэ амьдралын хэв маягийн тусгал болж хөгжсөн.
Наадам бол зөвхөн спортын тэмцээн бус, овог аймаг, нутаг усныхны эв нэгдлийн баяр юм. Бөхийн барилдаан нь тухайн нутаг усны нэр төрийн илэрхийлэл болж, бөхчүүдийг “ард түмний хүү” хэмээн хүндэтгэдэг.
Эцэст нь хэлэхэд, үндэсний бөх бол зүгээр нэг спорт биш. Энэ нь Монгол Улсын соёлын амьд өв, нүүдэлчдийн оюун санаа, ёс суртахууны хэм хэмжээ, тэнгэр шүтлэгийн бэлгэдэл, үе үеийн монгол эрчүүдийн хүч чадал, нэр төрийн илэрхийлэл билээ. Үндэсний бөхийг хадгалж, хамгаалж, зөв хөгжүүлэх нь монголчууд бидний соёлын дархлааг бат бөх байлгах үндэс мөн.
СЭТГЭГДЭЛ БИЧИХ