Засгийн газраас уул уурхай, эрдэс баялгийн салбарт эхлүүлээд буй “цэгцрэх хөдөлгөөн”-ийн хүрээнд стратегийн болон үүсмэл ордын өгөөжийн 60 хувийг Үндэсний баялгийн санд төвлөрүүлэх талаар хувийн хэвшлийн томоохон компаниудтай урьдчилсан тохиролцоонд хүрсэн нь сүүлийн жилүүдэд хийгдээгүй бодит алхамуудын нэг болж байна. Ялангуяа Үндсэн хуулийн 6.2 дугаар заалтыг амилуулж, газрын хэвлийн баялгийн өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох зарчмыг хэлбэр төдий бус, мөнгөөр хэмжигдэх бодлого болгох оролдлого хийж эхэлсэн нь улс төрийн зориг, институцийн шинэчлэл гэдгээрээ ач холбогдолтой.
Манай улс Үндэсний баялгийн сангийн орлогын тодорхой хэсгийг иргэдийн нэр дээр хуримтлалын данс хэлбэрээр байршуулах шийдвэр гаргасан нь анхаарал татаж байна. Гэхдээ баялгийн сантай, манайхаас дутахгүй өртэй байсан улсууд энэ мөнгийг хэрхэн үр ашигтайгаар, улс орноо өөд татахад ашиглаж чадсаныг харвал Монголын өнөөгийн сонголт эргэлзээ төрүүлж байна.
Норвеги улс гэхэд л 1990-ээд онд нефтийн орлогоо хуримтлуулахдаа “иргэн бүрт мөнгө тараах” замыг сонгоогүй. Харин нефтийн орлогыг бүрэн гадаад зах зээлд хөрөнгө оруулж, улс төрөөс ангид мэргэжлийн удирдлагатай сан байгуулсан. Өнөөдөр Норвегийн баялгийн сан дэлхийн хамгийн том сан болж, улсынхаа тэтгэврийн тогтолцоог бүрэн баталгаажуулж, төсвийн алдагдлыг дарах нэг төрлийн хамгаалалт болж байна. Иргэд нь бэлэн мөнгө авдаггүй ч боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн баталгаагаараа дэлхийд тэргүүлдэг.
Чили улс зэсийн үнийн савлагаанаас эдийн засгаа хамгаалахын тулд баялгийн сангаа ашигладаг. Ашигт малтмалын үнэ өсөх үед орлогоо сан руу хийж, эдийн засаг унах үедээ төсвөө тогтвортой байлгахын тулд зарцуулдаг. Ингэснээр инфляц, ханшийн савлагааг багасгаж, популист мөнгө тараалтаас зайлсхийж чадсан. Чилид ч мөн иргэдэд бэлэн мөнгө тараадаггүй, харин эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хамгаалдаг.
Казахстан манайхтай хамгийн ойр жишээ. Тэд ч бас байгалийн баялгаас эдийн засаг нь хамааралтай, өрийн дарамттай байсан. Гэхдээ Үндэсний сангаа ашиглан дэд бүтэц, үйлдвэржилт, стратегийн салбартаа хөрөнгө оруулж, эдийн засгийн сууриа өргөтгөсөн.
Арабын Нэгдсэн Эмират, Кувейт зэрэг орнууд нефтийн орлогоо ирээдүйн эрсдэлээс хамгаалах сан болгон хувиргаж, сангийн өгөөжөөрөө шинэ хот, технологи, аялал жуулчлал, санхүүгийн төвүүдийг бий болгосон. Иргэд нь баялгаас төвлөрсөн орлогыг бэлэн мөнгөөр дансандаа авахгүй ч амьдралын чанарт шууд нөлөөлөхөөр бодитоор хүртэж байна.
Эдгээр жишээнээс харахад нэг ижил нийтлэг зарчим бий. Баялгийн санг иргэдэд хувааж тараадаг улс бараг байдаггүй. Харин улс орноо хямралаас хамгаалах, ирээдүй үеийн баталгаа болгох, эдийн засгаа төрөлжүүлэхэд ашигладаг байна.
СЭТГЭГДЭЛ БИЧИХ