Өнөөдрөөс 113 жилийн өмнө буюу 1913 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Монголын түүхэнд шинэ хуудас нээсэн нэгэн чухал үйл явдал тохиосон нь “Шинэ толь хэмээх бичиг” сонины анхны дугаар хэвлэгдэн гарсан явдал юм. Энэ хэвлэл гарснаар Монгол Улсад тогтмол хэвлэл, сэтгүүл зүйн салбарын үндэс суурь тавигдсан гэж үздэг.
Тухайн үед Монгол Улс Богд хаант засгийн үед, тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараах шинэчлэлийн он жилүүдийг туулж байсан бөгөөд улс орны соёл, боловсрол, мэдээллийн салбарыг хөгжүүлэх зорилгоор анхны сонин хэвлэл гаргах шаардлага үүсч байв. Ийнхүү нийслэл Хүрээнд хэвлэгдсэн “Шинэ толь” сонин нь тухайн цаг үеийнхээ хувьд соёл, оюуны амьдралд томоохон дэвшил авчирсан үйл явдал болсон юм.
Энэхүү сониныг Буриад гаралтай нэрт соён гэгээрүүлэгч, эрдэмтэн Жамсрангийн Цэвээн эрхлэн гаргаж байв. Түүнийг Монголын сэтгүүл зүйн салбарыг үндэслэгчдийн нэг хэмээн түүхэн эх сурвалжуудад үнэлдэг.
“Шинэ толь” сонин анх 50 орчим хуудастай сэтгүүл хэлбэрээр 500 хувь хэвлэгдэж, төрийн байгууллагуудад тараагддаг байжээ. Мөн цөөн тооны хувийг иргэдэд худалдаалдаг байсан бөгөөд энэ нь тухайн үед мэдээллийг олон нийтэд түгээх шинэ хэлбэр болж байв. Хожим сонины хэлбэрт шилжин нийтдээ 20 орчим дугаар хэвлэгдсэн түүхтэй.
Сонин нь дотоод, гадаад мэдээ мэдээлэл, танин мэдэхүйн өгүүлэл, соёл боловсролын нийтлэлүүдийг нийтэлж, монголчуудыг орчин үеийн мэдлэг мэдээлэлтэй танилцуулах чухал үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Иймээс “Шинэ толь” нь зөвхөн сонин төдий бус Монголын оюуны соёл, шинэ үзэл санааны эхлэл болсон хэвлэл хэмээн судлаачид үздэг.
Өдгөө энэхүү түүхэн үйл явдлыг дурсган гуравдугаар сарын 6-ны өдрийг Монголын үндэсний сэтгүүл зүй үүсэж хөгжсөний өдөр болгон тэмдэглэдэг уламжлалтай. Энэ нь хэвлэл мэдээллийн салбарт ажиллаж буй сэтгүүлчид, редакциудын хөдөлмөрийг үнэлэхийн зэрэгцээ мэдээллийн эрх чөлөө, олон нийтийн мэдэх эрхийн ач холбогдлыг сануулсан өдөр юм.
СЭТГЭГДЭЛ БИЧИХ